Tiêu hóa

Hội chứng ruột kích thích (IBS): triệu chứng, phân nhóm, nguyên nhân và điều trị

Cập nhật: 9/7/2026

🔊 Nghe bài viết

Hội chứng ruột kích thích (Irritable Bowel Syndrome - IBS) là một rối loạn chức năng đường tiêu hóa mạn tính, thường gặp, đặc trưng bởi các cơn đau bụng tái diễn kèm theo thay đổi thói quen đại tiện. Điểm quan trọng cần hiểu là IBS không gây tổn thương thực thể nhìn thấy được ở ruột - nội soi hay xét nghiệm hình ảnh thường không phát hiện bất thường cấu trúc nào, dù các triệu chứng có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống người bệnh. Về bản chất, IBS được xem là một rối loạn tương tác giữa não bộ và ruột (disorder of gut-brain interaction).

Phân nhóm

Theo cách phân loại dựa trên đặc điểm phân chủ đạo, IBS được chia thành bốn dạng:

IBS thể táo bón (IBS-C): phần lớn phân cứng, vón cục
IBS thể tiêu chảy (IBS-D): phần lớn phân lỏng, nhiều nước
IBS thể hỗn hợp (IBS-M): xen kẽ cả phân cứng/vón cục và phân lỏng/nhiều nước
IBS không xác định (IBS-U): đặc điểm phân không đủ rõ ràng để xếp vào ba nhóm trên

Một kiểu phân được coi là chủ đạo khi xuất hiện từ 1/4 thời gian trở lên trong các đợt rối loạn đại tiện.

Triệu chứng

Triệu chứng cốt lõi là đau bụng, trung bình xuất hiện ít nhất 1 ngày/tuần, đi kèm rối loạn đại tiện - hoặc táo bón (nhiều ngày không đi ngoài, hoặc phải rặn nhiều khi đi ngoài), hoặc tiêu chảy (phân lỏng, nhiều nước, đi ngoài gấp), hoặc xen kẽ cả hai. Nhiều người bệnh còn gặp các triệu chứng nổi bật khác gồm:

Đầy hơi, chướng bụng - có thể thấy rõ bụng to lên
Cảm giác mót đi ngoài gấp gáp
Cảm giác đi ngoài không hết phân
Có mẫu nhầy trong phân
Thay đổi tần suất đi ngoài (nhiều hơn hoặc ít hơn bình thường)
Thay đổi hình dạng/độ đặc của phân

Đau bụng và các rối loạn tiêu hóa thường liên quan trực tiếp đến việc đại tiện - cơn đau có thể giảm bớt sau khi đi ngoài, hoặc thay đổi mức độ theo tần suất và hình dạng phân.

Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh

Nguyên nhân chính xác của IBS đến nay vẫn chưa được xác định hoàn toàn rõ ràng, và cơ chế bệnh sinh được xem là đa yếu tố, bao gồm:

Rối loạn trục não - ruột (gut-brain axis): sự giao tiếp bất thường giữa hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ruột, ảnh hưởng đến cách cơ thể xử lý tín hiệu đau và điều hòa vận động ruột
Tăng nhạy cảm nội tạng (visceral hypersensitivity): ruột phản ứng đau mạnh hơn bình thường với các kích thích thông thường như căng giãn do khí hoặc thức ăn
Rối loạn vận động đường tiêu hóa: nhu động ruột co bóp quá nhanh (gây tiêu chảy) hoặc quá chậm (gây táo bón)
Thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột (gut microbiota): sự mất cân bằng thành phần vi khuẩn ruột có thể góp phần vào triệu chứng
Không dung nạp một số loại thực phẩm
Yếu tố tâm lý - xã hội: stress, lo âu, trầm cảm có thể vừa là yếu tố khởi phát vừa là hệ quả của IBS

Đáng chú ý, ở một số người, IBS khởi phát sau một đợt nhiễm trùng đường tiêu hóa cấp tính (viêm dạ dày - ruột do vi khuẩn hoặc virus) - tình trạng này được gọi là IBS sau nhiễm trùng (post-infection IBS), do nhiễm trùng có thể để lại những thay đổi kéo dài trong hệ vi sinh vật ruột và độ nhạy cảm của hệ thần kinh ruột.

Yếu tố khởi phát và làm nặng triệu chứng

Theo Mayo Clinic, một số yếu tố có thể khiến triệu chứng IBS xuất hiện hoặc trở nên nặng hơn:

Một số loại thực phẩm và đồ uống: đặc biệt là nhóm thực phẩm giàu FODMAP (các loại carbohydrate lên men kém hấp thu - oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides và polyols), gồm nhiều loại trái cây, rau, sữa, lúa mì, đồ uống có gas, rượu, caffeine
Stress và căng thẳng tâm lý
Yếu tố nội tiết: ví dụ thay đổi trong chu kỳ kinh nguyệt ở phụ nữ
Mức độ hoạt động thể chất

Chẩn đoán

Vì IBS không có tổn thương thực thể hay dấu ấn sinh học đặc hiệu để xét nghiệm trực tiếp, chẩn đoán chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng kết hợp loại trừ các bệnh lý thực thể khác. Tiêu chuẩn chẩn đoán được sử dụng rộng rãi hiện nay là tiêu chuẩn Rome IV, yêu cầu:

Đau bụng tái diễn, trung bình ít nhất 1 ngày/tuần trong 3 tháng gần nhất
Đau bụng phải đi kèm với ít nhất 2 trong 3 tiêu chí sau: liên quan đến việc đại tiện; đi kèm thay đổi tần suất đại tiện; hoặc đi kèm thay đổi hình dạng (hình thái) của phân
Triệu chứng khởi phát ít nhất 6 tháng trước thời điểm chẩn đoán

Các triệu chứng hỗ trợ thêm cho chẩn đoán (dù không nằm trong tiêu chí chính thức) gồm: tần suất phân bất thường, hình dạng phân bất thường, phải rặn khi đi ngoài, cảm giác mót đi ngoài gấp, cảm giác đi ngoài không hết, và có nhầy trong phân.

Bác sĩ thường sẽ khai thác kỹ tiền sử, khám lâm sàng, và có thể chỉ định thêm xét nghiệm (xét nghiệm máu, phân, hoặc nội soi trong một số trường hợp) để loại trừ các bệnh lý thực thể khác có triệu chứng tương tự như bệnh viêm ruột (Crohn, viêm loét đại tràng), bệnh celiac, hoặc ung thư đại trực tràng - đặc biệt khi có các dấu hiệu cảnh báo như sụt cân không rõ nguyên nhân, đi ngoài ra máu, thiếu máu, hoặc khởi phát triệu chứng sau tuổi 50.

Điều trị

Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi IBS, nhưng triệu chứng có thể được kiểm soát tốt thông qua kết hợp nhiều biện pháp:

Điều chỉnh chế độ ăn: tránh hoặc loại bỏ các thực phẩm gây khởi phát triệu chứng; chế độ ăn low-FODMAP (giảm các carbohydrate lên men khó hấp thu) là phương pháp được nghiên cứu và áp dụng phổ biến, thường thực hiện theo từng giai đoạn có hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng: loại bỏ hoàn toàn nhóm FODMAP trong một thời gian, sau đó đưa từng loại trở lại để xác định thực phẩm nào thực sự gây triệu chứng; điều chỉnh lượng chất xơ cũng có thể giúp ích tùy thể bệnh
Quản lý stress: các liệu pháp tâm lý như liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT), thư giãn, thôi miên trị liệu hướng ruột (gut-directed hypnotherapy) đã cho thấy hiệu quả cải thiện triệu chứng ở nhiều người bệnh
Thuốc điều trị theo triệu chứng chủ đạo: thuốc chống co thắt giảm đau bụng; thuốc nhuận tràng hoặc thuốc kích thích tiết dịch ruột cho thể táo bón (IBS-C); thuốc cầm tiêu chảy hoặc thuốc điều hòa nhu động cho thể tiêu chảy (IBS-D); một số trường hợp được cân nhắc dùng thuốc chống trầm cảm liều thấp để giảm nhạy cảm đau nội tạng
Probiotic (men vi sinh): một số người bệnh cải thiện triệu chứng khi bổ sung probiotic, dù hiệu quả khác nhau tùy từng người
Điều chỉnh lối sống: tăng cường hoạt động thể chất, ngủ đủ giấc, ăn uống đúng giờ

Vì đáp ứng điều trị khác nhau ở mỗi người, việc tìm ra phác đồ phù hợp thường cần thử nghiệm và điều chỉnh theo thời gian, dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Người có triệu chứng nghi ngờ IBS, đặc biệt nếu có thêm dấu hiệu cảnh báo như sụt cân, đi ngoài ra máu hoặc thiếu máu, nên đi khám để được chẩn đoán chính xác và loại trừ các bệnh lý thực thể khác trước khi bắt đầu điều trị.

Nguồn: Mayo Clinic - "Irritable bowel syndrome" (mayoclinic.org); National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK/NIH) - "Irritable Bowel Syndrome (IBS)" (niddk.nih.gov)

Nguồn: Mayo Clinic; NIDDK/NIH