Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD/MASLD): nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị
Gan nhiễm mỡ không do rượu (Nonalcoholic Fatty Liver Disease - NAFLD), gần đây được giới y khoa quốc tế đổi tên thành MASLD (Metabolic dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease - bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa), là tình trạng mỡ thừa tích tụ trong gan ở những người uống rất ít hoặc không uống rượu. Đây hiện là bệnh gan mạn tính phổ biến nhất tại Mỹ và nhiều nước phát triển, theo Viện Quốc gia về Bệnh Đái tháo đường, Tiêu hóa và Thận học Hoa Kỳ (NIDDK).
NAFLD gồm những loại nào?
NAFLD được chia thành hai nhóm chính:
- NAFL (gan nhiễm mỡ đơn thuần): có mỡ tích tụ trong gan nhưng ít hoặc không kèm viêm, không gây tổn thương tế bào gan. Phần lớn trường hợp NAFL không tiến triển thành bệnh gan nặng.
- NASH/MASH (viêm gan nhiễm mỡ không do rượu): có mỡ trong gan kèm viêm và tổn thương tế bào gan thực sự. NASH có thể gây xơ hóa (sẹo) gan, tiến triển thành xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư gan.
Mức độ phổ biến
Theo số liệu của NIDDK, khoảng 24% người trưởng thành tại Mỹ mắc NAFLD, trong đó chỉ khoảng 1,5% đến 6,5% tiến triển thành NASH - nghĩa là đa số người mắc NAFLD ở dạng nhẹ (NAFL). Đáng chú ý, bệnh không chỉ gặp ở người lớn: khoảng 10% trẻ em Mỹ từ 2-19 tuổi cũng được ghi nhận mắc NAFLD. Về tỷ lệ theo nhóm nguy cơ, bệnh gặp ở khoảng 75% người thừa cân và hơn 90% người béo phì nặng. Ở người mắc tiểu đường type 2, tỷ lệ mắc NAFLD dao động từ 1/3 đến 2/3 bệnh nhân. Bệnh phổ biến nhất ở người gốc Tây Ban Nha (Hispanic), tiếp theo là người da trắng và người gốc Á, một phần được cho là do yếu tố di truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
NAFLD gắn liền chặt chẽ với rối loạn chuyển hóa. Các yếu tố nguy cơ chính được NIDDK và Mayo Clinic ghi nhận gồm:
- Thừa cân hoặc béo phì
- Kháng insulin hoặc tiểu đường type 2
- Rối loạn mỡ máu (triglyceride cao, LDL cao hoặc HDL thấp)
- Hội chứng chuyển hóa (kết hợp béo bụng, tăng huyết áp, đường huyết cao, rối loạn mỡ máu)
- Yếu tố di truyền - một số gen làm tăng nguy cơ, góp phần lý giải vì sao bệnh phổ biến hơn ở một số nhóm chủng tộc/dân tộc
- Chế độ ăn nhiều fructose (đường trong nước ngọt, thực phẩm chế biến sẵn)
- Hệ vi sinh đường ruột (microbiome) khác biệt giữa người có và không có NAFLD
- Suy dinh dưỡng và giảm cân quá nhanh
- Một số thuốc như corticosteroid, thuốc điều trị HIV
- Hội chứng buồng trứng đa nang, ngưng thở khi ngủ, suy giáp
- Lối sống ít vận động, hút thuốc (chủ động hoặc thụ động), ngủ kém chất lượng, uống nhiều nước ngọt có gas
Ngoài NAFLD, gan nhiễm mỡ còn có thể do bệnh gan liên quan rượu, tiếp xúc độc tố/hóa chất, hoặc các bệnh di truyền hiếm gặp như bệnh Wilson - đây là các nguyên nhân cần được bác sĩ phân biệt khi chẩn đoán.
Triệu chứng
Điểm đáng lưu ý là NAFLD thường không có triệu chứng - NIDDK mô tả đây là "một bệnh thầm lặng, ít hoặc không có triệu chứng". Nhiều người chỉ phát hiện bệnh tình cờ khi xét nghiệm máu cho thấy men gan tăng cao. Khi có triệu chứng, người bệnh có thể cảm thấy mệt mỏi hoặc khó chịu, tức nhẹ ở vùng bụng trên bên phải (vị trí của gan).
Chẩn đoán
Bác sĩ chẩn đoán NAFLD/NASH dựa trên kết hợp nhiều bước:
- Khai thác tiền sử bệnh: tìm các yếu tố nguy cơ như béo phì, tiểu đường type 2, hội chứng chuyển hóa, chế độ ăn nhiều đường, ít vận động.
- Khám lâm sàng: đánh giá chỉ số khối cơ thể (BMI), tìm dấu hiệu gan to hoặc các biểu hiện của xơ gan.
- Xét nghiệm máu: bác sĩ nghi ngờ NAFLD nếu men gan ALT và AST tăng cao. Các chỉ số tổng hợp như FIB-4 hoặc APRI giúp ước tính mức độ xơ hóa gan.
- Chẩn đoán hình ảnh: siêu âm, CT, MRI, và đặc biệt là elastography (đo độ đàn hồi/cứng của gan) để phát hiện xơ gan.
- Sinh thiết gan: là phương pháp duy nhất xác định chắc chắn NASH, nhưng không được khuyến cáo thực hiện thường quy cho mọi trường hợp nghi NAFLD - chỉ chỉ định khi nghi ngờ NASH tiến triển hoặc bệnh gan nặng.
Biến chứng
NAFL đơn thuần thường không gây biến chứng gan nghiêm trọng. Ngược lại, NASH có thể tiến triển thành xơ hóa gan, xơ gan, ung thư gan, suy gan, và trong các trường hợp nặng cần ghép gan. Ngoài biến chứng tại gan, NAFLD còn liên quan mật thiết tới các vấn đề sức khỏe toàn thân khác: bệnh tim mạch (nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người mắc NAFLD), tiểu đường type 2, hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu.
Điều trị
Hiện chưa có thuốc nào được FDA phê duyệt chuyên biệt để điều trị NAFLD hoặc NASH, dù nhiều nghiên cứu thuốc mới đang được tiến hành. Trọng tâm điều trị hiện nay là thay đổi lối sống:
- Giảm cân: giảm từ 3-5% trọng lượng cơ thể có thể giúp giảm lượng mỡ trong gan; để giảm viêm gan, thường cần giảm 7-10% trọng lượng cơ thể.
- Giảm cân từ từ, có kiểm soát: giảm cân quá nhanh hoặc suy dinh dưỡng có thể khiến bệnh gan nặng thêm.
- Chế độ ăn lành mạnh và vận động thể chất đều đặn.
- Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thực phẩm chức năng hay các bài thuốc thay thế, vì một số sản phẩm thảo dược có thể gây hại cho gan.
Nếu NASH đã tiến triển thành xơ gan, bác sĩ sẽ quản lý các biến chứng bằng thuốc, thủ thuật hoặc phẫu thuật; trường hợp suy gan hoặc ung thư gan giai đoạn nặng có thể cần ghép gan. Các biện pháp phòng ngừa NAFLD cũng chính là các biện pháp điều trị: duy trì hoạt động thể chất thường xuyên, ăn uống lành mạnh, kiểm soát khẩu phần ăn và giữ cân nặng hợp lý.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp thông tin khoa học chung, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn y tế cá nhân. Nếu có yếu tố nguy cơ hoặc nghi ngờ mắc bệnh, bạn nên đi khám và xét nghiệm theo hướng dẫn của bác sĩ.
Nguồn: NIDDK - National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, "Nonalcoholic Fatty Liver Disease (NAFLD) & NASH", https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/nafld-nash ; Mayo Clinic, "Nonalcoholic fatty liver disease", https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/nonalcoholic-fatty-liver-disease/symptoms-causes/syc-20354567
Nguồn: NIDDK / Mayo Clinic
