Sỏi mật: bệnh lý âm thầm ảnh hưởng hơn 25 triệu người Mỹ, phần lớn không có triệu chứng
Sỏi mật (gallstones) là những khối rắn hình thành khi dịch mật kết tinh trong túi mật. Mật được gan sản xuất và đưa đến túi mật — một cơ quan nhỏ hình quả lê có chức năng cô đặc và lưu trữ dịch mật. Theo Harvard Health, phần lớn viên sỏi có kích thước dưới 2,5cm, nhưng có thể dao động từ nhỏ như hạt cát đến to như quả bóng golf.
Hai loại sỏi mật chính
Có hai loại sỏi mật chính: sỏi cholesterol (chiếm đa số các trường hợp) và sỏi sắc tố (pigment stones), cấu tạo từ muối canxi và bilirubin. Sỏi cholesterol hình thành khi dịch mật chứa quá nhiều cholesterol mà muối mật không thể hòa tan hết, hoặc khi túi mật không co bóp tống mật ra ngoài đúng cách.
Mức độ phổ biến
Hơn 25 triệu người Mỹ có sỏi mật, trong đó phụ nữ chiếm 65-75% số ca. Trước tuổi 40, phụ nữ được chẩn đoán mắc sỏi mật nhiều gấp gần 3 lần so với nam giới, dù khoảng cách này thu hẹp đáng kể khi đến tuổi 60.
Các yếu tố nguy cơ
- Nội tiết tố: estrogen làm tăng cholesterol trong dịch mật, trong khi progesterone làm chậm quá trình co bóp tống mật của túi mật. Liệu pháp estrogen (đặc biệt dạng viên uống) và thuốc tránh thai có thể làm tăng nhẹ nguy cơ.
- Cân nặng: béo phì làm tăng nguy cơ do sản xuất estrogen nhiều hơn. Nghịch lý là giảm cân quá nhanh cũng làm tăng nguy cơ, vì chế độ ăn rất ít calo cản trở quá trình sản xuất mật, khiến cholesterol dễ kết tinh hơn.
- Các yếu tố khác: tiểu đường, các bệnh lý làm giảm khả năng co bóp của túi mật, chấn thương tủy sống, bệnh gan, một số dạng thiếu máu, và yếu tố di truyền.
Triệu chứng
Phần lớn người có sỏi mật không có triệu chứng — sỏi thường được phát hiện tình cờ khi khám vì lý do khác. Khi có triệu chứng, thường biểu hiện dưới dạng "cơn đau túi mật" (gallbladder attack), thường khởi phát sau bữa ăn nhiều dầu mỡ. Triệu chứng chính là đau ở vùng bụng trên bên phải hoặc giữa bụng, có thể là đau nhói hoặc âm ỉ sâu, lan ra sau lưng hoặc vai. Cơn đau thường tăng dần đến đỉnh điểm trong vòng một giờ và có thể kéo dài vài giờ, đôi khi kèm buồn nôn và nôn.
Biến chứng cần cảnh giác
Khi sỏi mắc kẹt trong ống dẫn mật, có thể gây ra các tình trạng nghiêm trọng: viêm túi mật cấp, viêm tụy, hoặc viêm đường mật (nhiễm trùng đường mật trong gan). Các biến chứng này thường gây đau dữ dội kèm các triệu chứng khác như vàng da, sốt cao, ớn lạnh và nôn ói — thường cần nhập viện và can thiệp phẫu thuật.
Chẩn đoán và điều trị
Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm máu và siêu âm bụng (sau khi nhịn ăn) để chẩn đoán. Với các trường hợp tái phát cơn đau nhiều lần, phẫu thuật cắt túi mật (cholecystectomy) là phương pháp hiệu quả nhất. Phẫu thuật nội soi hiện đã thay thế phần lớn phẫu thuật mổ hở truyền thống, chỉ cần nằm viện qua đêm. Cuộc sống sau khi cắt túi mật vẫn diễn ra bình thường, vì gan vẫn sản xuất đủ mật cho quá trình tiêu hóa.
Với trường hợp không muốn phẫu thuật, có thể dùng ursodiol — một axit mật tự nhiên uống 2-4 lần mỗi ngày — để hòa tan sỏi cholesterol trong vài tháng, hoặc tán sỏi bằng sóng xung kích (lithotripsy). Tuy nhiên, sỏi có xu hướng tái phát sau các phương pháp điều trị nội khoa này.
Có thể phòng ngừa được không?
Hiện chưa có biện pháp phòng ngừa sỏi mật đã được chứng minh hiệu quả tuyệt đối, nhưng duy trì chế độ ăn cân bằng, cân nặng khỏe mạnh và tập thể dục đều đặn (ít nhất 30 phút hầu hết các ngày trong tuần) được khuyến nghị. Tránh thực phẩm nhiều dầu mỡ không ngăn được sỏi mật hình thành, nhưng có thể giúp giảm tần suất các cơn đau.
Nguồn: Harvard Health Publishing
